അടിത്തറ-മേൽപ്പുര രൂപകം; ചില ചിന്തകൾ

marx

"Politics, culture, science, ideas and social existence are not just economics in disguise, as some neuroscientists hold that the mind is just the brain in disguise. They have their own reality, evolve their own histories and operate by their own inner logic. They are not just the pale reflection of something else. They also powerfully shape the mode of production itself. The traffic between economic ‘‘base’’ and social ‘‘superstructure,’’ is not just one way." - Terry Eagleton (Why Marx Was Right)

മുതലാളിത്തം എന്ന വളരെ സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹ്യ വ്യവസ്ഥയുടെ ഉത്പത്തിയേയും അതിന്റെ ചലന നിയമങ്ങളെയും ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെയും പറ്റി മാർക്സ് എത്തിച്ചേർന്ന നിഗമനങ്ങൾ ലോകത്തിന്റെ ഗതി മാറ്റിമറിച്ച പല കണ്ടുപിടുത്തങ്ങളേക്കാൾ പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. സാമൂഹിക യാഥാര്‍ത്ഥ്യങ്ങളെ കേവലമായി വിശദീകരിക്കുക എന്നതിലപ്പുറം അതിനെ വിപ്ലവകരമായി പുരോഗമന പക്ഷത്തേക്ക് മാറ്റിമറിക്കൽ കൂടിയാണ് തത്ത്വശാസ്ത്രത്തിന്റെ കടമ എന്ന് മാർക്സിലൂടെ ലോകം മനസ്സിലാക്കി. തനിക്ക് ലഭ്യമായ എല്ലാ ശാസ്ത്രജ്ഞാന വിഭവങ്ങളും പരിശോധിച്ച്, അവയെ പ്രവൃത്തി വ്യവഹാരത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നിന്നും പരിശോധിച്ച്, മുതലാളിത്തമെന്ന സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിലെ അന്യവൽക്കരണം മറികടന്ന് മനുഷ്യന് ഏറ്റവും സ്വതന്ത്രനായി, സമ്പൂർണ്ണനായി ആത്മാവിഷ്ക്കാരം നടത്താൻ സാധിക്കുന്ന മറ്റൊരു സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ എത്തിച്ചേരാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സമഗ്രമായ ചിന്താപദ്ധതിക്ക് മാർക്സ് രൂപം നൽകി.

Dialectical and historical materialism എന്ന രീതിശാസ്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് ചരിത്ര-സാമൂഹ്യഘടനകളെ മാർക്സ് കീറി മുറിച്ച് പരിശോധിച്ചു. അതിന്റെ വിശദീകരണത്തിനായി പല ആശയങ്ങളും രൂപകങ്ങളും (metaphor) അദ്ദേഹം ഉപയോഗിച്ചു. പിന്നീട് വന്ന മാർക്സിസ്റ്റുകളിൽ പലരും മാർക്‌സും ഏംഗൽസും അവലംബിച്ച ആശയങ്ങളെയും രൂപകങ്ങളെയും വ്യത്യസ്ഥ സാഹചര്യങ്ങളിൽ വികസിപ്പിക്കുകയും വ്യാഖ്യാനിക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.

വളരെ ആസൂത്രിതമായ കൃത്യമായ കാര്യപരിപാടികളും യുക്തിഘടനകളുമുള്ള മാർക്സിസം എന്ന ചിന്താപദ്ധതിയാണ് ലോകമെങ്ങുമുള്ള തൊഴിലാളിമുന്നേറ്റങ്ങൾക്കും വിപ്ലവങ്ങൾക്കും സ്രോതസ്സും കരുത്തുമായി മാറിയത്. തൊഴിലാളി മുന്നേറ്റങ്ങൾ ശക്തിയാർജ്ജിച്ചതോടെ, തൊഴിലാളി സർവ്വാധിപത്യ ഭരണകൂടങ്ങൾ യാഥാർത്ഥ്യമായതോടെ, മാർക്സിസ്റ് ആശയങ്ങളെ വളച്ചൊടിക്കാനും അവയുടെ സത്ത ചോർത്താനുമുള്ള ശ്രമങ്ങളും വന്നുതുടങ്ങി. സോവിയറ്റ് യൂണിയന്റെ പതനത്തിനു ശേഷം അത്തരം ശ്രമങ്ങൾ വളരെ ശക്തിയാർജിക്കുകയുമുണ്ടായി. അതിനാൽ തന്നെ നവലിബറൽ മുതലാളിത്തം ഏറ്റവും നഗ്നമായ ചൂഷണരൂപം പൂണ്ടിരിക്കുന്ന ഇന്നത്തെ കാലത്തെ മെയ്ദിനം, തൊഴിലാളി മുന്നേറ്റങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനോടൊപ്പം വർഗ്ഗ വിപ്ലവത്തിന്റെ കാതലായ മാർക്സിസ്റ് ആശയങ്ങൾ അതിന്റെ സത്ത വീണ്ടെടുത്ത് സ്വായത്തമാക്കാനുള്ള ഓർമ്മപ്പെടുത്തൽ കൂടിയാണ്.

സാമൂഹ്യ ഘടനയെ വിശദീകരിക്കാൻ മാർക്സ് ഉപയോഗിച്ച “അടിത്തറ - മേൽപ്പുര” (Base-Superstructure) രൂപകം ആയിരിക്കും ഒരു പക്ഷേ അത്തരത്തിൽ ദു:ർവ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ട മാർക്സിയൻ സങ്കൽപ്പങ്ങളിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടത്. ഇതിന്റെ ദുർവ്യാഖ്യാനത്തിലൂടെ മാർക്സിസം യാന്ത്രിക സാമ്പത്തിക നിർണ്ണയവാദം ആണെന്ന് വരുത്തിത്തീർക്കാനുള്ള സംഘടിതശ്രമങ്ങൾ വ്യാപകമായി ഉണ്ടാവുകയും അത് വ്യാപകമായി അക്കാദമിക് പൊതുബോധം ആയി മാറുകയും ചെയ്തു.

ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ഉത്പാദന ബന്ധങ്ങളും ഉപാധികളും അടങ്ങുന്ന സാമ്പത്തിക ഘടന ആ സമൂഹത്തിന്റെ ഭരണ-രാഷ്ട്രീയ-നിയമ ഘടനയെയും അത് വഴി സാമൂഹ്യബോധത്തേയും (social consciousness) കണ്ടീഷൻ ചെയ്യും എന്ന് വിശദീകരിക്കാനാണ് മാർക്സ് “അടിത്തറ - മേൽപ്പുര” രൂപകം ഉപയോഗിച്ചത്. ഇത് വിശദീകരിച്ചു കൊണ്ടുള്ള മാർക്സിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ വാക്കുകൾ നോക്കുക.

"In the social production of their life, men enter into definite relations that are indispensable and independent of their will, relations of production which correspond to a definite stage of development of their material productive forces. The sum total of these relations of production constitutes the economic structure of society, the real foundation, on which rises a legal and political superstructure and to which correspond definite forms of social consciousness. The mode of production of material life conditions the social, political and intellectual life process in general." (Preface to A Contribution to the Critique of Political Economy)

ഇവിടെ “അടിത്തറ” (base) എന്നതിനെ കേവലമായ സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയോ ഉപാധികളോ ആയല്ല, മറിച്ച് ഉത്പാദന ബന്ധങ്ങളിലൂടെ നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന വർഗ്ഗ ബന്ധങ്ങളുടെ ആകെത്തുകയായാണ് മാർക്സ് സങ്കലിപ്പിക്കുന്നത്. ഈ അടിത്തറ, നിയമ-രാഷ്ട്രീയ വ്യവസ്ഥകളടങ്ങുന്ന “മേൽപ്പുര”യെ കേവലമായി നിർണ്ണയിക്കുന്നു എന്നല്ല, മറിച്ച് കണ്ടീഷൻ ചെയ്യുന്നു എന്നാണ് മാർക്സ് വ്യക്തമായി പറയുന്നത്. ഈ പ്രയോഗം കേവലമായ സാമ്പത്തിക നിർണ്ണയ വാദമായി മാറാനുള്ള സാധ്യത മനസ്സിലാക്കിയതിനാൽ, “അടിത്തറ-മേൽപ്പുര” ബന്ധത്തെ മൂന്നു സാഹചര്യങ്ങൾ വിശദീകരിച്ചു മാർക്സ് കൂടുതൽ സങ്കീര്ണമാക്കുന്നുണ്ട്. ഒന്നമതായി “അടിത്തറ-മേൽപ്പുര” ബന്ധം ചരിത്രപരമാണെന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു.

"In order to examine the connection between spiritual production and material production, it is above all necessary to grasp the latter itself not as a general category but in definite historical form." (Theories of Surplus Value, vol. I, ch. IV)

അപ്പോൾ ഓരോ സമൂഹത്തിന്റെയും പ്രത്യേക ചരിത്ര സാഹചര്യങ്ങൾ അനുസരിച്ചാണ് അവിടുത്തെ “അടിത്തറ -മേൽപ്പുര” ബന്ധങ്ങൾ നിർണയിക്കപ്പെടുന്നത്. ഈ ബന്ധം കേവലമായ ഒരു യൂണിവേഴ്സൽ പ്രിൻസിപ്പൽ ആയല്ല, മറിച്ചു വളരെയധികം ചരിത്രസംവേദിയായ ഒരു രൂപകമായാണ് അദ്ദേഹം സങ്കല്പിച്ചത്. രണ്ടാമത്തെ സാഹചര്യമായി മാർക്സ് പറയുന്നത് unevenness ആണ്. “അടിത്തറ-മേൽപ്പുര" ബന്ധം സാമാന്യമായ ഒരു ഏകപക്ഷീയ സമവാക്യം അല്ലെന്നും പല സാഹചര്യങ്ങളിലും വളരെ uneven ആയി കാണപ്പെടാമെന്നും അദ്ദേഹം കൂട്ടിച്ചേർത്തു. കലയുടെയും പല സാഹചര്യങ്ങളിൽ നിയമഘടനയുടെയും ഉത്പാദനത്തിൽ ഈ unevenness മാർക്സ് സവിശേഷമായി നിരീക്ഷിച്ചു.

"In the case of the arts, it is well known that certain periods of their flowering are out of all proportion to the general development of society, hence also to the material foundation... the skeletal structure as it were, of its organization." (Grundrisse, Introduction)

മൂന്നാമത്തെ സാഹചര്യമായി മാർക്സ് പറഞ്ഞത് മേൽപ്പുര അടിത്തറയിൽ ചെലുത്തുന്ന സ്വാധീനം (effectivity) ആണ്. മേൽപ്പുര പലപ്പോഴും അടിത്തറയിലെ വർഗ്ഗവൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മറച്ചുപിടിക്കുകയും അതുവഴി തലതിരിഞ്ഞ ലോകത്തിന്റെ പ്രതീതി സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുമെന്ന് മാർക്സ് വിശദീകരിക്കുന്നു. അത്തരത്തിൽ അടിത്തറയിൽ നിന്നും കേവലമായി നിര്ണയിക്കപ്പെടുന്ന ഒന്നല്ല എന്ന് മാത്രമല്ല, മറിച്ചു അടിത്തറയെ പലപ്പോഴും കാര്യമായി സ്വാധീനിക്കാൻ കൂടി മേൽപ്പുരക്കു സാധിക്കാറുണ്ടെന്നത് പ്രധാനമാണ്. ഇത്തരത്തിലുള്ള മേൽപ്പുരയുടെ ഭാഗമായി കരുതുന്ന മതം, ജാതി തുടങ്ങിയ "ഐഡിയോളോജിക്കൽ” ഘടനകൾ പലപ്പോഴും അടിത്തറയെ സങ്കീർണമാക്കി മാറ്റുന്നത് നമ്മുടെ സാഹചര്യത്തിൽ തികച്ചും വ്യക്തമാണ്. മതത്തെ പറ്റിയുള്ള ഭാഗത്തിൽ മാർക്സ് ഐഡിയോളോജിയുടെ ഈ പ്രവർത്തനത്തെ പറ്റി വിശദമായി തന്നെ പ്രതിപാദിക്കുന്നുണ്ട്. ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ജോർജ് ലറയിൻ ഇങ്ങനെ വിശദീകരിക്കുന്നു:

"The bourgeois political discourse begins by expressing the solution to medieval contradictions but ends up concealing the new capitalist contradictions. However the way in which political ideology conceal contradictions is different from the way in which this was achieved within religious ideologies. While religion justified a system of domination based on personal subordination- that is a system of natural relations between things- bourgeois political ideology dissolved the system of domination into equality and freedom as they are effectively posited in the commodity exchange. Religious ideology justified a social hierarchy, acknowledged the necessity of social differences. Bourgeois political ideology, on the contrary, negated the very existence of domination." (Marxism and Ideology, 1983)

അതുകൊണ്ട് തന്നെ മേൽപ്പുരയുടെ ഭാഗമായി കാണേണ്ട മതം, ജാതി തുടങ്ങിയ ഘടനകളുടെ വിമർശനം സാധ്യമാകാതെ, അവ ഏതൊക്കെ തരത്തിലാണ് അടിത്തറയിലെ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ മറച്ചു പിടിക്കുന്നതും സ്വാധീനിക്കുന്നതും എന്നും മനസ്സിലാക്കാതെ, സാമൂഹിക ഘടനയുടെ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ഉൾകൊള്ളാൻ കഴിയില്ല എന്നത് പ്രധാനമാണ്.

ഇത്രയും വിശദീകരിച്ചത്, മാർക്സിസത്തിലെ “അടിത്തറ -മേൽപ്പുര” ബന്ധത്തെ പറ്റി നിലനിൽക്കുന്ന ചില സാമാന്യബോധ്യങ്ങൾ തെറ്റാണെന്നു കാണിക്കാനാണ്. ഒന്നാമതായി ഒരുപാടു മാർക്സിസ്റ്റു-വിരുദ്ധരും ചുരുക്കം ചില മെക്കാനിക്കൽ മാർക്സിസ്റ്റുകളും കരുതുന്നതുപോലെ ഇത് കേവലമായ ഒരു deterministic relation അല്ല എന്നത് തന്നെ. രണ്ടാമതായി പലരും കരുതുന്ന പോലെ ഗ്രാംഷിയോ ലൂകാച്ചോ വില്യംസോ വന്നതിനു ശേഷമല്ല, മറിച്ചു മാർക്‌സും എന്ഗേൽസും തന്നെ മേൽപ്പുരയുടെ സാധ്യതകളെ പറ്റി വ്യക്തമായി മനസിലാക്കിയിരുന്നു എന്ന് വിശദീകരിക്കാനാണ്. തന്റെ ജീവിതകാലത്തു തന്നെ റിഡക്ഷനിസ്റ്റുകൾക്കെതിരെ എന്ഗേൽസ് ശ്കതമായി രംഗത്തുവന്നിരുന്നു. ഇതിനെപറ്റി അദ്ദേഹം പറഞ്ഞത് ശ്രദ്ധിക്കുക:

“Neither Marx nor I have ever asserted more than this. Hence if somebody twists this into saying that the economic factor is the only determining one, he transforms that proposition into a meaningless, abstract, absurd phrase.”(Letter to J. Bloch, 21—22 September 1890)

അടിത്തറയും മേൽപ്പുരയും തമ്മിലുള്ള കൊടുക്കൽ വാങ്ങലുകളെ പറ്റി മാത്രമല്ല, മറിച്ച് മേൽപ്പുരയിലെ പല ഘടകങ്ങൾ പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്നതിനെ പറ്റിയും എന്ഗേൽസ് സുഹൃത്ത് ബോർഗിയസിനയച്ച മറ്റൊരു കത്തിൽ വ്യക്തമായി പ്രദിപാദിക്കുന്നുണ്ട്. ഇത്രയും വ്യക്തതയും താക്കീതുകളും നൽകിയിട്ടും “അടിത്തറ-മേൽപ്പുര” രൂപകം ഒരുപാട് തെറ്റിദ്ധാരണകൾക്കു വഴിവച്ച ഒരു കാരണം, അത് പ്രതിപാദിക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങൾ വിശദീകരിക്കാൻ ആ രൂപകത്തിന്റെ സ്വഭാവം മൂലം സാധിക്കില്ലെന്ന പരിമിതിയാകാം. കാരണം “അടിത്തറ-മേൽപ്പുര” എന്നാലോചിക്കുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്ന ഒരു കെട്ടിടസമാനമായ ധാരണ, മേല്പുര, അടിത്തറയിൽ ചെലുത്തുന്ന സ്വാധീനത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ ഒരു പക്ഷെ അപര്യാപ്തമായിരിക്കാം. എന്നിരുന്നാലും മാർക്സിസത്തിന്റെ സത്ത ഉൾക്കൊണ്ട് അതിന്റെ പ്രയോഗികതയുടെ പക്ഷത്തു നിന്നും വായിക്കുമ്പോൾ ഈ ഒരു നിർണയവാദം തീർച്ചയായും തള്ളിക്കളയാൻ പറ്റുന്നതാണ്.

“അടിത്തറ-മേൽപ്പുര” എന്നത് ഒരു metaphor (രൂപകം) ആണെന്നും അത് ഒരു methodology (രീതിശാസ്ത്രം) അല്ലെന്നും മനസ്സിലാക്കിയാൽ തന്നെ കാര്യങ്ങൾ വ്യക്തമാകും. ഒരു പരിധിയോളം Weberian Ideal Type-നു സമമായിട്ടാണ് ഈ സങ്കല്പം എന്ന് കരുതാവുന്നതാണ്.പ്രയോഗികലോകത്തിൽ കലർപ്പുകളില്ലാതെ ഈ categories കണ്ടെത്താൻ സാധിക്കില്ല.

ഇത്രയും പറഞ്ഞത് ഉത്പാദനബന്ധങ്ങളുടെ Primacy യെ തളളികളയാനല്ല എന്നത് വ്യക്തമാണെന്ന് കരുതുന്നു; മറിച്ച് കേവല സാമ്പത്തിക നിർണ്ണയ വാദം എന്ന ആക്ഷേപത്തോടു പ്രതികരിക്കുക എന്നതിനെ മുനിർത്തിയാണെഴുതിയത്.

ഇവിടെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നതിനേക്കാൾ എത്രയോ സാധ്യതകളും സങ്കീർണതകളും ഉള്ള “അടിത്തറ -മേൽപ്പുര” സങ്കൽപ്പത്തെ മുൻനിർത്തി ഗ്രാംഷി, റെയ്മണ്ട് വില്യംസ്, സ്റ്റുവർട്ട് ഹാൾ തുടങ്ങിയവർ  ക്രിയാത്മകമായ ഇടപെടലുകൾ നടത്തുകയും മാർക്സിസത്തിന്റെ സാധ്യതകളെ വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ചരിത്രത്തിനനുസൃതമായി, തൊഴിലാളി മുന്നേറ്റങ്ങൾക് ഊർജ്ജം നൽകിയ ആ ഇടപെടലുകളെ പറ്റി വരും ഭാഗങ്ങളിൽ എഴുതാൻ ശ്രമിക്കുന്നതാണ്.

Reference and Further Reading

1.Karl Marx, A Contribution to the Critique of Political Economy, 1859

2.Ernest Fischer, How To Read Karl Marx,1996

3.Tom Bottomore, A Dictionary of Marxist Thought,1983

4.Terry Eagleton, Why Marx Was Right, 2011

5 Jorge Larrain, Marxism and Ideology, 1983

Tags